BİLİNEN EN ESKİ MEZAR TAŞLARI VE CEMEVİ ONAR KÖYÜ’NDEDİR

fb_img_1464067070289

Malatya – Arapgire bağlı Türkmen Alevi köyü olan Onar Köyü’nde bulunan eski Türkçe alfabe olan Göktürkçe yazılı mezar taşları. Taşın üzerine şöyle yazılmış: “Her şey ölümlüdür.” Bu köyde Anadolu Aleviliğinin en eski mağara cem evi de bulunmaktadır. Bu bölgenin Horasan’dan gelen oymaklar için en eski yerleşim bölgelerinden olduğu bilinmektedir.

f314d5707c95efb878b0386977478eb0_1390754005

Onar Köyü’nden olan Araştırmacı-Yazar Dr. İsmail Kaygusuz; Şeyh Hasan Onar’ın Türkmen toplulukların çok çeşitli kolları olan Bayat Oymağı’nın ana tarafından Ali soylu inançsal başkanı (Şeyhi), ve yönetici önderi (Begi) konumunda olduğunu belirterek; “Onar Köyü’ndeki Mezar taşı üzerindeki damga Bayat Boyu damgalarının bir çeşitlemesidir. 22 Nisan 1224 tarihinde (Hicri 621) Sultan Alaaddin Keykubat (1220-1237) adına, “Mir-i Azam beledisi”, yani bölgenin yüce Emiri tarafından Şeyh Hasan Oner’e, sınırları belirtilen ve içinde bugün Onar Köyü bulunan arazi Zaviye vakfı olarak verildiğine dair Vakıfname bulunmaktadır. Onar Köyü, böylece sınır boyu yerleşim yeri olarak burası, kendisine bağlı Türkmen aşiretlerinin inançsal ve yönetim merkezi durumuna girmiştir” dedi.

26e1de76ef3ff08779fa6a950399474f_1390754304

Tarihte bilinen en eski cemevinin Onar Köyü’nde olduğunu açıklayarak; “1224 yılında Selçuklu Sultanı Alaaddin’in Malatya Emiri’nden aldığı “Zaviye Vakıf Belgesi” ile Şeyh Hasan Onar tarafından kurulmuş ve “Şeyh Hasan Oner Zaviyesi”ne ait Büyük Ocak ve daha sonra oğlunun kurduğu Şeyh Bahşiş adlarıyla hala yaşayan iki Meydanevi/Cemevi vardır. 300-400 kişiyi içine alan ve kare planlı bu iki yapının da duvarları penceresizdir. Çok sayıda direklerle –ki bunlardan ortada bulunan kutsal Karadirek adı verilmiş olanın dibindeki postta Cemi yöneten Dede oturur- desteklenmiş kirişlerin üzerine küçülen kareler biçiminde oturtulmuş bu ilkel Selçuklu mimari ev tipinin, kırlangıç ya da bingi çatısı/damı ve ortasında pencere ve baca görevi yapan bir açıklık bulunmaktadır. Küçük çaplı bir yarım kubbenin altında yandan dışarı dönük 50-60 cm. çapında oyulmuş birer delik taş koyulmuştur bu açıklığa. İkisi de kutsal mekânlar olarak, biçimlerini bozmadan onarıla onarıla 787 yıl boyunca “Cemevi” olarak, bugüne kadar yaşatılmıştır. Pir Sultan Abdal’ın da Çaldıran sonrası gizlenme yıllarında Onar Köyü’ne uğradığı söylenmektedir”[1]
Şeyh Hasan’ın Onar Köyü’nde inşa ettirdiği Cemevi ve Zaviye’nin binası ve müştemilatının adına; Sultan Onar Cemevi ya da Büyük Ocak da denmekte olduğunu belirterek, tarihi Cemevinin mimari özelliklerini şöyle anlatıyor:.

Onar Köyü’ndeki Büyük Ocak Meydan evi’nin yapısal mimari özellikleri üzerinde duracağız. Şeyh Hasan’ın 1224 yılında 12 direkli bir çadır görünümde inşa ettirdiği Sultan Onar Cemevi, Orta-Asya Gök-Tapınakları’na benzemektedir.

images-1
Büyük Ocak Tekkesi; 15×17 m2’lik boyutta, kareye yakın dikdörtgen planlı; 1,5 metrelik kalınlıkta2,5 m. yüksekliğinde taş duvarlara bindirilmiş, yedi kat gökyüzünü ifade eden kırlangıç çatı, 12 direk üzerine kubbemsi oturtulmuş, içten çadır görünümlüdür. Koçbaşlı direklerin üstüne kalın Hatıl Ağaçlar atılarak birbirine tutturulmuş; Hatılların üstüne 10-20 cm. aralıklarla Kisek Ağaçlar dizilmiş; Kiseklerin üstüne aralıksız ters yönde Mertek Ağaçlar dizilmiş; Merteklerin üstüne Aruda denen kısa ağaçlar aksi istikâmette sıralanmış; bunların üstüne de Hortut dalları ile ince çubuklar düzgün sıkça serilmiştir. Tüm bunların üstüne de Püşürük denen özel kırmızı toprak ile kıyılmış samanın karışımından olan çamur 15-20 cm. kaplanmış; En üstte yanı Dam’da;20 cm. kalınlığında Caşgan denilen özel killi yağlımsı kaygan toprak dama serilmiştir. Damın üstündeki toprağı yağmura yaşa karşı sıkıştırmak için zil taş da denen granitten yapılmış 50-60 cmçapında 100-120 cm. boyunda silindir şeklinde, loğ denilen kaya kütlesinin iki yanının orta noktaları oyulmuş ve ağaç dil geçen özel bir ağaçtan yapılmış aparatla iki kişinin çektiği bodur sütun durmaktadır, damda…

Yarı kubbeleştirilmiş damın tam orta yerinde taştan oyulmuş bir pencere ve duman deliği vardır. Bu delik Gök-Tapınak’larındaki Tüğünük denen ve evin tabanında yakılan ateşin dumanlarının çıktığı deliğin aynısı olup, güneşin ışınlarını da meydana yansıtan pencere işlevini görmektedir.

Yine kubbemsi damın ortaya yakın bölümünde bütün direklerden daha kalın ve siyah; üzerinde kahve ve kızıl beneklerin olduğu Karadirek denen ve kutsal sayılan bir ağaç direk vardır.

Karadirek Göktapınak’larda simgeleşen kutup yıldızını ve varlık birliğini sembolize eden düşünceyi anlatmaktadır. On iki direkler, On İki İmamları ifade etmektedir. Aynı zamanda On İki Kabile’nin oturduğu gedikleri belirlemekte, on iki hizmet sahiplerini ve ,On İki Post makamını sembolize etmekte ve daire de oturma konumlarını belirtmektedir.

767c93c1ff622b810e738763565691de_1390753201

Cemevi’nin önünde; yemek pişirme yeri, aşevi, ekmek pişirme ocağı, kiler, hamam, helâ, çamaşırhane gibi odacıklar vardır. Sağ yanda iki katlı tekkeşinevi, ahır, samanlık, odunluk, misafirhane vardır. Sol yanda ise bahçe vardır…
d84045d281ff96c08d5d8562f39a1512_1390753582

Mimari özelliklerini betimlediğimiz Şeyh Hasan’ın Onar Köyü”ndeki ilk evi dediğimiz ya da tarihi kayıtlarda Onar Zaviyesi olarak geçen, halk arasında ise Büyük Ocak denilen yapı Selçuklu’ların ilk köyde inşa edilen Aristokrat bir Türkmen Beyi’nin malikhânesi (konutu) ve dini ibadet mekânı yani (Türkmen Kocalarının toplantı yaptıkları Meclis Salonu) divanıdır.[2]

Mehmet Özgür Ersan

[1] Araştırmacı-Yazar Dr. İsmail Kaygusuz
[2] Araştırmacı Yazar İsmail Onarlı
24th May, Mehmet Özgür Ersan tarafından yayınlandı

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir