Hallac-ı Mansur – mehmet özgür ersan

Öncelikle böyle bir yazı dizisinin gerekliliği üzerine biraz konuşmak gerekirse .Şunu belirtmek gerekir ki içinden geçtiğimiz günler emperyalizmin sadece kültürel saldırısı değil bizzat fiziki saldırısının en yoğun olduğu günlerdir.Coğrafyamızda NATO ve onun hain projesi Büyük Orta Doğu Projesinin kapsamının netleşeceği 28-29 Haziran tarihinde Dolmabahçe’de bir toplantı yapılacağı herkesin bildiği bir gerçek.Bu bölgemiz için bir milat olabilir. Türkiye’nin bölge halkları karşısında saygınlığının olması BOP’ lara NATO’lara “köprü olmak”tan değil ,bölgede zulmün ,şiddetin ve baskıların kaynağı olan ABD ve İsrail’in saldırganlığına karşı halklara yardımdan,bölgede barışın kurulması için üstüne düşeni yapmasından geçer.Haziran sonunda Türkiye’ye Bush gelecek ve İstanbul’da halkların kanının nasıl döküleceğinin kararlaştırılacağı NATO zirvesi toplanacak!Sözün bittiği noktadayız! Türkiye halkları ve yurtseverleri bu insanlık suçuna ortak edilemeyeceğini göstermelidir Demokrasi diyerek çocukları katledenleri barış diyerek akıl almaz işkenceler yapanlara özgürlük diye Ortadoğu’yu kana bulayanlara Doğu Kültürünün kendi kültüründen üstün olduğun hazmedemeyenlere bize kölelik vadeden bu canilere bizim tarihimizin de Spartaküslerinin olduğunu öğretmek ülkesini seven yurtsever sanatçıların görevidir. Bunu hem kendi köklerimizi araştırmak hem de bu araştırmalar ışığında direniş cephesinin örülmesine katkı sunmak için yapıyoruz. Bu ülkenin yurtsever sanatçılarını aynı duyarlıkla davranmaya davet ediyoruz. Bu yazı dizisi bir yanıyla resmi tarihin tahrif ettiği kültür kökenlerimizin tarihsel materyalizmin ışığında yeniden yazılması ve diğer yanıyla önümüzdeki çetin günlerde mücadele cephesinde yurtsever sanatçıların görev bilinciyle kendi yapabileceklerinin sınırında bir şeyler üretmektir.Yazı dizimiz Anadolu’nun ve onu etkileyen çevre coğrafyaların yani Doğu’nun Büyük Devrimci Önder ve Düşünürlerinin hayatı,fikirleri ve mücadelesi üzerine kurulmuştur.

Bu yazı dizisinin Doğu Kültürü derken 16-17.yüzyılların öncesindeki Arap,Fars,Türk,Hint ve Çin Uygarlıklarını kastettiğini hemen belirtmemiz gerekiyor.Doğu kavramı Aydınlanma sonrası Avrupa’nın belirlediği bir kavramdır.En fazla 500 yıllık bir tarih kesitini anlamlandırmaktadır.Nasıl dünün toplumları için Doğu ve Batı kavramı bir anlam içermiyorsa geleceğin toplumları içinde bir anlam ifade etmeyecektir.

Avrupa merkezci bakış Doğu Toplumlarının Ütopya üretemediğini iddia eder.bu tamamen yanlış bir kavrayıştır.Örneklerini biraz sonra vereceğimiz gibi aslında Avrupa Avrupa olmazdan evvel Doğu Toplumları kaynağını Doğu Masallarına dayandırdıkları birçok ütopya üretmiştir.Öncelikle Ütopya nedir diye sorarsak . “..en iyi tanım sözcüğün kökeninde ,yani Grekçe’sinde yatıyor: ‘olmayan yer’.Fakat bu ‘hiç olmayacak yer’ olarak anlaşılmamalı .Çoğu ütopya yazarı ve kurucusu ,eserlerini ,hiçbir zaman olamayacak bir şey olarak kurgulamıyor.Dolayısıyla her tasarım gibi ütopyaların da bugünle ve geçmişle bir tarih bağlantısı vardır ve tarihseldir.Ütopya yazarları ,yaşadıkları dönemin kendilerine rahatsızlık veren olgularından hareketle ,bu rahatsızlıkların yok olduğu bir toplum ve coğrafya tasarımı.(1)

Buradan açıkça algılanacağı gibi sınıfsız toplumdan sınıflı topluma geçişte insanoğlu eski güzel günlerin özlemiyle ilk günah ile cennetten kovulma yada Pandora’nın kutusunun açılmasıyla bütün kötülüklerin yayılması örneklerinde olduğu gibi hep kendini suçlamıştır. Bunun içinde ütopyasını geçmiş tarih kesitiyle ve Atlantis gibi ideal yarı masalsı uygarlıkların coğrafyasıyla özdeşleştirmiştir.Bütün bunlara rağmen ütopya bir yanıyla da gelecek tahayyülü de içerir aydınlanmayla birlikte insan aklının özgürleşmesi tarihi kavramının netleşmesi geçmişi yeniden diriltecek projelerin ortaya dökülmesi siyaset arenasında devrimci fikirlerin yıkıcı ve yenileyici çekiciliğiyle büyük toplum projelerine dönüşür.

“Ütopya bir gelecek tasarımı yapar,çoğu zaman ideal bir topulum projesi koyar;ama o projeye nasıl ulaşacağının üzerinde durmaz.tasarladığı yapıya atlayıverir.Siyaset bilim ve gelecek bilimi,olası süreçleri tartışır ve modeller kurgular.Ütopyada ise süreç yoktur;ütopya ,işte tüm özellikleriyle ordadır.

Kısacası,ütopya kavramını,geleceğe ilişkin ideal birey ve toplum projeleri (düşleri demek belki daha doğru) kurgulamak anlamında kullanıyoruz.”(2)

İlk Ütopya örnekleri Avrupa da her ne kadar Thomas Morus Utopia’sı(1516) Campanella (Güneş Ülkesi) Francis Bacon (Yeni Atlantisi) olarak bilinse de.Onlar kendilerini ünlü Antik Yunanlı Filozofu Platon’un Devlet’ ine dayandırarak yani M.Ö.500 civarından ilk ütopya yazılmış ve 2 Bin yıl sonra (Rönesans –Yeniden Doğuş ile birlikte) ütopya yeniden canlandırıldığını öne sürseler de Eski Çin kaynaklarında 2000 yıl önce Konfüçyüsün rituelleri ni anlatan Ritueller Üzerine Notlar adlı kitabından aktarılan şu sözler bize Doğunun da ütopyaları olduğunu kanıttırlar.

“Büyük yol izlendiğinde ,tüm dünya ortak mülk olur.En kudretli ve en faal olan lider seçilir;hakikat söylenir ve dirlik düzenlik sağlanır.Böylece insanlar yalnız kendi aileleri ve yalnız kendi çocuklarına çocukları olarak muamele etmekle kalmazlar.Yaşlılara yaşamlarının sonuna kadar sükunetle yaşayacakları ,gücü kuvveti yerinde olan adamlara çalışacakları ve gençlere kendilerini daha fazla geliştirecekleri bir yer bulmaya özen ve gayret gösterirler.Dul erkekler ve dul kadınların,yetimler,öksüzler ve çocuksuzların ve hatta hastaların ,bunların hepsinin iaşeleri toplum tarafından sağlanır.”(3).

Marx ve Engels tarihsel materyalist yöntemleriyle burjuva tarihçilerin bu Avrupa merkezci bakış açısını kırmaya çalışıp Asya Tipi Üretim Tarzı tespitleriyle bir başlangıç yaptıkları unutmadan doğuyu kültürsüz cahil diye suçlayan emperyalist zihniyet Irak’taki müzeleri soyarken aslında bir yanıyla da bütün dayanaklarımızı çürütmenin yollunu açmıştır.Bu unutulmamalıdır.Bu gün tarih ve ütopya yeniden tanımlanmalı gerekirse yeniden yazılmalıdır. “O halde ,tamamen Avrupalı toplumların tarihsel deneyiminden üretilmiş yöntem ve kavramlarla diğer toplumlara bakıp o kavramlar bulunulamadığında ‘yokmuş’ demek yerine;o toplumların kendi özgüllerinden yola çıkarak daha evrensel bir senteze ve daha gelişmiş ve kapsayıcı kavramlara ulaşmaya çalışmak gerekir.Elimizde başarıyla denenmiş bir de yöntem var:Tarihsel Materyalizm.”(4)

Doğuda toplumlarında ütopya olup olmadığına bakmak için bu toplumların siyası düşünce tarihine bakmak gerekir: “Çinli Komutan Sun Tzu ‘nun Savaş Sanatı (MÖ 400 civarı) Hintli Vezir Kautilya’nın Arthaşastra (MÖ 300 civarı) Selçuklu Veziri Nizamülk’ün Siyasetname(11 yüzyıl )adlı eserleri Konfüçyüsün çoğu öğrencileri tarafından derlenen (MÖ 500 civarı ) öğretilerine ,Hz.Muhammedin’in Kuran’ına ..Farabi ,İbni Sina ,Ebu Yusuf,El-Maturudi,El-Bağdadi,Gazali ,Tusi ve İbn Haldun’un ünlü eserlerine ,Koçi Beyin 16307da yazdığı Nasihatname’sine Hallac’ı Mansur’un Tavasin’e Şeyh Bedrettin’in Varidatı’na …”(5)

Kısaca Doğunun ütopyası vardır ve bu ütopyada biz öncelikle bizi ilgilendiren kısmı olan Anadolu ve Anadolu’ya yakın coğrafyada onu etkileyen devrimci önder ve düşünce adamlarını inceleyeceğiz.Anadolu’nun bir ilkler toprağı olduğunu tespit edip bu topraklardan kendi devrimimizin köklerini bulmaya çalışacağız.

“1204’te ,Batıya doğru ilerleyen Moğollar’ın önünden Müslüman aydınların Horasan,Bağdat,Hoy gibi kültür kentleri üzerinden Anadolu’ya akmaktadır.Bu geliş 1230’lara değin 25-30 yıl sürecektir.Bağdat’tan Şeyh Evhadü’d Din’i Kirmani;Kızı Fatma (Kadıncık Ana) ve müridi genç Nasiru’d Din Mahmud’la (Ahi Evren/Nasreddin Hoca) birlikte gelir,Kayseri’ye yerleşir:Hace( Anlatıcı) Bektaş Horasan’dan gelip Baba İlyas’a mürid olur.Mevlana Belh’den kalkıp Bağdat yoluyla Anadolu’ya aynı dönemde girer,Konya’ya yerleşir .Anadolu’da da aydınlar yetişir.Bunlar ,Baba İlyas, Baba İshak;Tapduk,Yunus ve Said Emre’ler,Aşık Paşa gibi Sufilerdir.”(6)

Anadolu’da bütün bir halkın çoluk çocuk kendi düzenlerini kurmak için ilk kalkışı ve dünyanın ilk “vatan savunması” olmuştur bunu biliyor muydunuz ? ; “Selçuklular,Türkmenler’in güçlendirdiği budun harketini önlemek için önderleri Baba İlyas’ı 1240’ta idam edince Anadolu’nun her yanından Türkmenler çoluk çocuk ayaklanır,Konya üzerine yürürken Hıristiyan askeri takviyeli Selçuklu ordusu tarafından inanılmaz bir kırımla Kırşehir’de ,Malya Ovası’nda durdurulur.

Devleti ele geçirmek üzere yürürken can veren bu insan selinin Konya’daki gibi olmayan ütopik bir ‘doğru devlet’ düşü olmalı değil midir?”

“Yine 1241’de Moğollar Anadolu’ya da gelir.Kayseri’de Ahi Evren ile Eşi Fatma Ana ,Anadolu Ahileri ile birlikte dünyanın ilk ‘vatan savunması’nı yapar.Moğolları 15 gün Kayseri önlerinde zorlar.Bu savunmanın önemli özelliği ,ilk kez sahip Allah’ın mülkü için değil,insanın kendi öz vatanı için yapılmış olmasıdır.Ardından kendilerini sahip Allah’ın vekili sayan Selçuklu Sultanları,Konya ve Anadolu kapılarını direnmeden.açarlar.Selçuklu sultanları Moğol valisi konumuna düşer.” (7)

Kısacası Anadolu’da oluşan yeni kavramlar şunlardır;

“-Baba İlyas’ın idam edilmesi,ileride ulus hareketlerine dönüşecek olan bir budun bilincini,Türkmenlik/Türkmencilik bilincini ortaya çıkarmıştır.

-Bu bilinç ,Hace Bektaş Yunus Emre ve Aşık Paşa aracılığıyla dil bilincini oluşturmuş,o güne değin Farsça ve Arapça konuşan kültür dili Türkçe’ye dönüşmüştür.

-Kendini ‘kul’ gören,yarattığı en özgün yapıtları bile Tanrını kulu olarak,onun adına ve isteğiyle yarattığını düşünen,bu nedenle de o güne değin yapıtlarına imza koymayan insanoğlu ,Yunus’la her şiirine ,her yapıtına kendi öz işaretini ,imzasını koymaya başlamıştır.

-Tanrının sahibi olduğu ‘mülk’ün’,Ahi Evren,Şeyh Nasiru’d Din Mahmud’un vasiyetnamesi “Ağaz ü Encam’da bireyin miras hakkını savunularak

-Anadolu’da ,Tanrı vekili sultan denetimi dışında ,şimdiye değin hiç bilinmeyen bir yönetilen(halk) örgütlenmesi ortaya çıkmıştır.Bu ,önderliğini üretici esnafın yaptığı,Ahiyan-ı Rum( Anadolu Ahileri)ile yönetilenlerin birbirine eşit görevlerle anlaşılmasını sağlayan Bacıyan-ı Rum (Anadolu Bacıları),Abdalan-ı Rum(Anadolu Abdalları)Gaziyan –ı Rum( Anadolu Gazileri/Askerleri) örgütlenmesidir.Bu görev kesimleri arasında hiyerarşik bir yapı yoktur.Hiçbiri birbirine üstün değildir.Yapının temeli ,aristokrat toplumsal yapının tam tersidir.Tanrısal bir hiyerarşi anlaşıyla değil,dayanışmacı ve eşitlikçi bir birlikte yönetim anlayışıyla oluşmuştur. …Ankara’yı dünyada ilk kez yönetilenlerin yönetim için bir labaratuar olarak kullandılar.1265’te kurulup 1350’li yıllara değin Ankara Ahi Devleti yaşadı.”(8)

Bu devlet daha sonra Osman ve Orhan Bey zamanında Osmanlı Devletine katıltı. Osmanlı’nın ilk dönemlerindeki “Anadolu Dayanışmacı Devleti “ olduğu yöneticilerinin Gazilerin oluşturduğu bir kuruldan seçildiği biliniyor.İşte bu dönemde Şeyh Edebali’nin katkılarıyla Osmanlı Beyliğine katılarak son bulmuştur.Ancak dedeleri ‘Gazi’ ismini alırken aristokratik karşı devrimle 1.Murat Hüdavendigar(Efendi) zamanında bu gelenek tamamen kaybolmuştur.Osmanlıyla bu aristokratik karşı devrime karşı ütopik direniş Çelebi Memet zamanında Şeyh Bedrettin müridleri Börtlüce Mustafa ve Torlak Kemal tarafından verilmiş.Onların ütopyası ise Şeyh Bedrettin’in Varidat’ıdır.

F.Engels,Ortaçağ’a ilişkin olarak şöyle diyordu; “Ortaçağ, felsefe ,politika,hukuk gibi ideolojinin tüm biçimleri teolojinin alt dalları olarak görüyordu.Yığınların duygu dünyaları yalnızca dinsel kılık altında gösterilebilirdi.”

Bedreddin de şöyle söylüyordu: “Bilinçli kişi,kimsenin bilmediğini yapıp yürüten ,kimsenin göremediğini görendir.Böyle bir insan bildiği her şeyi söyleyecek olursa,onu yaşatmazlar.”

Ve müritlerine şu öğüdü veriyordu:

“Karşınızdakilerin bilmedikleri şeyleri onların bildikleri deyimlerle ve kavramlarla açıklayın.”

Bedreddin öyle bir dönemde yaşıyordu ki,düşüncelerinde doğal olarak ,tarihsel gelişme ve maddi yaşamın dayattığı nesnel koşullardan değil,geleneksel dinsel metinlerin yorumlanışından yola çıkıyordu.Ancak Bedreddin’in yorumları çoğu kez dini kesimlerin yorumlarına ters düşen,din sapkınlığı zındıklık olarak nitelenen yorumlardı.

İşte bu anlattıklarımız amacı ortadadır.Batıdan bize demokrasi özgürlük ve medeniyet getiren ülkesini en iyi Katolik Hıristiyan ilan eden Bush ve Şurekası elbet bizim Medeniyetimiz karşısında bir nokta kalacaktır.Bu Haçlı Seferini de direniş cephesi ve yurtsever halkımız geçmişinden güç alarak aşacaktır.

HALLAC-I MANSUR

“Pek çok şafak vardı

Henüz ışıldamamış olan”

Friederich Nietzche

Onun hakkında en önemli eser Fransız Louis Massıgnon tarafından Hallac’ın ölümünden tam bin yıl sonra kaleme alınmıştır

Yıl miladi olarak 921’in sonu 922 yılının başlarını gösteriyordu. Bağdat’a zalimce öldürülecek olan el-Hallac yani Sufi el-Hüseyin İbn-i Mansur , İran’ın Bayza adı verilen bir bölgesinde yine aynı adı taşıyan bir köyde doğdu.Doğumundan çarmıha gerilip Bağdat şehrinde öldürülene kadar altmış yıl yaşadığı tahmin ediliyor.

Küçük yaşta Kuran hafızı olur.Kuran ayetlerini yorumlama ilmi olan tefsir konusunda uzmanlaştı;Tanrı’nın insanlara gönderdiği mesajın gerçek anlamını kavrayabilmek için Arap dili grameri ve kendi dilinin sırları üzerinde derin araştırmalar yapıyordu.Ailesinin köklerinin bulunduğu bölge sihirle dolu bir coğrafyaydı.Her taraf büyü ve sırlarla örülüydü.Işık ve gölge dönüşümü son derece belirgindi.Bu coğrafyada insan hayatında büyük anlam taşıyordu.Hallac küçük yaşta bu güçlü karşıtların farkına varmıştır.

Bir süre sonra “Vericilerle” tanıştı, onlar onu İslam’dan yüzyıllarca önce Zerdüşt tarafından mistik zamanlarda vaaz edilen din ile halklarının eski inançlarıyla tanıştırdılar.Bayza civarında Hallac’ı dağların arasında yıkılmaya yüz tutmuş Ateş Tapınağına götürüyorlar ve atalarının yaptığı gibi eski ilahileri okuyup,kutsal ateşi yakıp ayin yapıyorlardı.Vericiler ona Kuran,İncil ve Tevrat dışında da bir kutsal kitap bulunduğunu söylediler.İranlıların dinlerinin en eski temsilcileri saydıkları Perslerin Avesta metinlerini öğretmeye başladılar.Hallac böylece Hıristiyan Yahudi ve Vericilerden yasalarca korunan fikirlerin kurcalanması gerektiğine inanmaya başladı.Hallac büyüdüğünde Dicle Nehri bereketli çamurlarını denize bıraktığı bölgeye yerleşti.Bu bölgenin adı Huristan’dı ve buranın insanları hayatlarını pamuk ekerek,çapalayarak ,toplayarak ve “atarak” kazanıyorlardı.Bu insanlardan biri olan ve genç yaşında pamuk atma işiyle uğraşmaya başlayan Hüseyin, “Hallac Hüseyin” adıyla anlıyordu.Bu bölgede yaşayan ve bir birine bağlı bu topluluğun adı İsmaililerdi.Bağdat’taki halifeyi can düşmanları Fatimiler’ den söz ediliyordu.Hüseyin İsmaili vaizlerinin insanı isyana teşvik eden konuşmalarını dinlemekle kalmayıp kendi dostlarından, hocalarından ve akrabalarından farklı düşünen Müslümanlarında olduğunu öğreniyordu.İsmaililer İmam Cafer’in oğullarından biri olan İsmail’e büyük saygı duyuyorlar.Peygamber’in yeğeni Ali Sülalesinden gelen imamlarla birlikte ruhlarının gerçek fakat gizli önderi olduğunu söylüyorlardı.

Daha sonra Irak’ın Vasit şehrinde yaşamaya başladığında genç yaşına rağmen dinin emir ve kaideleri onu tatmin etmemeye başladı.Daha fazla bilgi edinmek istiyordu.Din alimlerinin kendi aralarında Kutsal Kuranın yaratılmış bir şey olup olmadığı,ilahi sıfatları kelime anlamlarıyla mı yoksa sembolik anlamlarıyla mı kabul etmek gerektiği yolundaki sürekli birbiriyle çelişen tartışmaları da onu tatmin etmiyordu. Bu arayışlarla Hallac dönemin meşhur hocalarından Sahl Hoca’yı dinlemek ve kendisini mistik yolda mükemmelleştirmek için Tustar’a gitmişti .Şöhreti bütün İslam dünyasına yayılmış olan Sahl el-Tustari’nin yanında ilahi aşkı ve vahdaniyeti arayan pek çok talebe vardı.Bunlar peşinden gidebilecekleri ve birçok insana model olarak sunabilecekleri bir hoca için ülkenin dört bir yanından buraya geliyorlardı.

-Sahl , “Tanrı ’nın özünün bir parçası olan ışığın özünden söz ediyordu.Allah kendisini kutsal Kuran’da “ışık üzerine ışık” ve “yerin ve göğün ışığı”olarak nitelendirmiyor

muydu? İşte ışık bu nedenle dünyanın özünün de bir parçasıydı.Fakat bu ışığın en büyük

payın peygamberler almıştı.Bu durum özellikle İslam Peygamberi için

geçerliydi.Çünkü onlar bu ışık sayesinde insanlığı aydınlatmış ve gerçekleri

bildirmişlerdi.”

Hallac bu tartışmalarda hocasına şu soruyu yöneltti; “Bizim de bir nebzede olsa bu ışığa sahip olmamız mümkün mü?”

Sahl -“Yaratılışına bakın ,doğayı inceleyin ! Allah onları düşüncelerinin sonsuz motifleriyle aydınlık bir düzen içinde yaratmıştır.”

Hallac-“Peki ya tüm ışığı yok eden karanlık,o nereden geliyor .İnsanlar üzerinde büyük kudret sahibi olan karanlığın kaynağı kökeni nedir?”

Sahl-“Karanlık da ışığın bir parçasıdır ve yaratılışına göre farklı şekillerde ortaya çıkar.Yaratılmış olan her şey zamanla ışık doğasından uzaklaşmıştır;kimi az,kimi çok ,kimi tümüyle.Işıktan en fazla uzaklaşanların başında da bir zamanlar ışıktan yaratılmış olan,fakat ışığa rakip olduğu için ona karşı mücadele etmek durumunda kalan Şeytan gelir.Bilgisizlik ve hakimiyetsizlik bizi karanlığa sürükler.Karanlıkta etrafını göremeyen bir insan nasıl sağını ve solunu,yukarısını aşağısını bilemez,amaçsızca etrafta dolanıp durursa,aynası bulanıklaşan karanlık bir ruh da vücudun içinde aynı şekilde amaçsızca oradan oraya gidip durur.Bu nedenle bizim görevimiz ruhun aynasını devamlı temiz tutmak ,yaratıldığı özü saf tutmak ve dışardan aldığı ışığı bulanıklaştırmadan yansıtması için aynayı sürekli cilalamaktır.Pişmanlık dolu acı ve eziyet ruhlarımızın aynası için en iyi temizlik aracıdır.Bu araç dua ile bir ve eşit değil ,ondan daha üstündür.Hatta bazı noktalarda dostlarım, onun imanın özü olduğu bile söylenebilir.

Salh Hoca ışık doktrinini;Peygamberin bir ışık taşıyıcısı olduğu yolundaki Şii doktrininin,kendisinin bir sünni olmasına ve şiilerin birçok noktada olayı abarttıklarını düşünse de kabul edilmesi gerektiğini düşünüyordu.Ayrıca Salh Hoca ; “Tüm varlığımızla Peygamber’in öğrettiklerine iman eder,tüm ruhumuz ve tüm benliğimizle bu öğretilerin üzerinde yoğunlaşırsak,o takdirde filozofların söylediği gibi maddeden oluşan kabuğu kırmaya ve öz varlığımızı serbest bırakmaya muvaffak olabiliriz,böylece ışık dünyasına ait olan tüm varlıkların yaratıldığı o ışık bizlere malum olur.” diyordu.

Hallac’a Huristan’da yaşayan Avesta imanlıları,Amesha Spentas adı verilen kutsal ışık ruhlarıyla çevrili bir Işık Tanrısı’nın varlığından söz etmişlerdi.Bu Işık ruhları,Zerdüştilerin büyük baş meleği Vohu Manah gibi bu dünya ile öteki dünya arasında habercilik yapıyorlardı.Hallac ;“Sahl Hoca’nın anlattığı gibi , Peygamber ilahi bir ışıktan bir ışık mıydı? Şayet böyle ise , o takdirde insan kendi ruhsal varlığını Avesta imanlılarının sözünü ettiği ışık elementleri şeklinde mi tasavvur etmeliydi ?; sürekli bunları düşünüyor.Kuran’ın ve din alimlerinin bildirdiği vahiylerin bu eski öğretiler yardımıyla tefsir edilemeyeceklerini uzun süredir düşünüyordu.Sahl el-Tustari şöhretli bir hoca olabilirdi,fakat başka yerlerde daha şöhretli hocalar alimler vardı.Basra şehrinde teoloji ,felsefe,matematik,astronomi ,edebiyat ve sanat altın çağını yaşıyordu .Özellikle de müminlerin şöhretli başkenti Bağdat ilim alanında bir yıldız gibi parlıyordu .Bu şehirdeki sufi hocalar Sahl Hoca’dan kat kat daha şöhretliydiler,özellikle de Ebul Kasım adı verilen Şeyh Cüneyd.

Hallac Tustar şehrinden ayrıldı.Batıya Basra en eski çağlardan beri insanlara bereket ve bolluk armağan eden Dicle ve Fırat’ın birleştiği şehre ulaşmak istiyordu. O dönem Basra’da Basralı Hasan adıyla bilinen Peygamberin ölümünden kısa bir süre sonra dünyanın bütün rahmetlerinden elini eteğini çekmiş bir bilge vardı Hallacın eserlerini defalarca okuduğu Musabi Hocada Basra’da bulunuyordu. Haris el-Musabi İçe dönmenin ,ruhun değişik tezahür şekillerini keşfetmenin,ruhun en ilkel konumundan en üst konuma kadar geçirdiği safhaları araştırmanın, üstadıydı.Hallac düşünceler ve hayaller okyanusundan daha fazla bilgi edinmek istiyordu.İnancının en büyük düşünürlerinden birkaçı tüm islam ülkelerinde kovuşturmaya uğramış ,adları efsaneye dönüşmüş Mutezileliler de buradan çıkmıştı. Basra’da Amr İbni Osman’ın evine geldi ve oraya yerleşti.Böylece Hallac her geçen gün hocası Amr el-Mekki ‘ye, yani ruhunun yeni kılavuzuna bağlanıyordu.Hallacın bitmek bilmeyen soruları karşısında hocası şaşırıyordu.Sanki Tanrı bizzat kendisi bu insanın içindeydi ve onun vasıtasıyla kendi yapısı hakkında sorular soruyordu.Soru üzerine soru soruyor,bilgiye olan susamışlığı asla bir sınır tanımıyordu .Onun için ruhsal cezbenin bir sınırı yokmuş gibi görünüyordu ki,bu Amr Hoca tarafından hiç hoş karşılanmayan bir durumdu.Hoca büyük kızını yinede onunla evlendirmek istiyordu.Ama Hallac hocasının kendine yetmediğinin farkındaydı.Zamanla hocanın derslerine gitmemeye başladı.Bağdatlı meşhur bir hoca olan Cüneyt Hoca’nın talebesi olmaya karar verdi.Cüneyd İbni Muhammed Hallac’ın yeni öğrencisi olmasından memnundu.Çünkü Hallac hakkında bilgiler daha önce kulağına gelmişti.Cüneyt ,tasavvuf mertebesine ulaşmak için ibadet ve zahitliği temel alan talebelerin hocasıydı.Tarikata giren bir kişinin bu yolda derin bir coşkunluğa kapılmayı dilemesi,vecd içinde olmak için çaba göstermesini reddediyordu.Yeni öğrencisinden o kadar çok etkilenmişti ki,gelecekte onu kendi halefi yapmayı bile aklından geçirir olmuştu.Fakat önlerinde daha uzun bir zaman vardı.İlk olarak ruhsal boşalma ve itaat yöntemiyle başlayan idrak yolunda adımlar atılması gerekiyordu.

Hallac haftalar boyunca yolar yürüdü .Sıkıntılardan sıkıntılara sürüklenmiş,açlık ve susuzluk çekmiş,gündüzün sıcağında kavrulmuş,gecenin soğuğunda donmuştu.Çöl acımasızdı.Barid adı verilen halife postasının izlediği çöl yolunda ilerleyerek Mekke’ye varmayı düşlüyordu.Peygamber zamanından beri Kabe’ye yapılan hac ziyareti sayesinde tanrının birliğinin yani Tevhid ’in ortaya çıktığı şehir hak ettiği itibara kavuşmuştu.Peygamber bu ziyareti ilk insan Adem’e ve Kabe’yi ilk inşa eden kişi olan İbrahim zamanına bağlıyordu.Zaten İslam’dan çok önce de Mekke sakinleri Kabe’nin içinde bulunan Hacer ül-Esved’e ,göğün bu mucizevi alametine, büyük saygı gösteriyorlardı.Hatta Mekke tüccarına bol gelir sağlayan Ukaz Panayırı ile bağlantılı olarak oraya hac gezileri bile düzenliyordu.Fakat Peygamber bu kutsal yeri kafirlerin ve putperestlerin elinden kurtarmış ve buraya sadece gerçek müminlerin sahip olmasını sağlamıştı.O zamandan bu yana Mekke müminler için dünyanın dini anlamda merkeziydi.Hallac henüz yoldayken yapacağı hac ziyaretinin diğer hacılarınkine sadece dış görünüş anlamıyla benzeyeceğine karar vermişti.Bütün bir yıl boyunca Mekke’de kalmak istiyordu. Kendi içimize,ruhumuzun bilinmedik yörelerine seyahat etmek gerekir düşüncesi Hallac’ı her geçen gün daha fazla etkisi altına alıyordu;özellikle de her gün dindarlık maskesi altından yalandan sofuluğun ve yobazlığın nasıl sırıttığını gördükçe .Fakat bunu genelleyerek kimseye haksızlık yapmayı istemiyordu.Arkadaşlarının birçoğunun hac vazifesini dini kaidelerin tümüne uyarak coşku içinde yerine getirmeye çalıştıkların bilmiyor değildi.Hallac hac da yerine getirmesi gereken tüm vazifeleri din alimlerinin tarafından tarif edildiği şekliyle,hem de en küçük ve en önemsiz ayrıntıyı bile atlamadan yerine getirdi.Hallac içinde yeni bir ilhamın doğduğunu,imanın anlamına daha sıkı bağlarla bağlandığını hissediyordu .Bunun sebebi sadece kural ve kaidelere sıkı sıkıya bağlı olması değildi.Her şeyden önce,hac ziyaretinin herkese hitap eden,toplu bir ibadet olmasından kaynaklanıyordu.Hallac yine de daha fazlasını istiyordu. Kendisini getiren rehber onun ününü duymuş ondan para almadan onu bir eve yerleştirmişti.Hallac aşkın anlamını çözmeye çalışıyordu. Bağdatlı büyük şair Ebu’l Atahiya’nın izinden gitmeye karar verdi. Hallac’ın gerçeği bulmak ve erdemleri gerçekleştirme yolunda edindiği şöhreti duyan ,onun etkileyici davranış ve konuşmalarından feyiz almak isteyen insanlar akın akın onun etrafına toplanıyordu.Hallac ilk kez talebe yerine hoca rolüne bürünmüştü.Ama o hala kendini talebe sayıyordu.Hallac hocalarının söylediği imanın çekirdeği aşktı. “Aşk dolu teslimiyet” sözünü ve bu durumun her şey için geçerli olabileceğini düşünüyordu.Bu pek çok durum için geçerli olabilirdi:Bir insanın bir başka insana duyduğu aşk,bir insanın tanrıya duyduğu aşk ve bir insanın kendisine duyduğu aşk .Hatta tanrının insanlara,kendi kendisine duyduğu aşk diye düşünüyordu.Sonra meşhur Sufi Bayezid Bistami’nin kendi kendine duyduğu aşkı hatırladı.Bistami ‘Bana şükürler olsun’ dememiş miydi?Bu küfür değil de neydi?Bistami bundan daha beter sözler de söylemişti ,bu şekilde tanrının kendisinde ve kendisinin içinde zuhur ettiğini belirtmek istemişti.Hallac yalnız başına tefekküre dalarak sufi hocalarının sözünü ettiği ruh yalnızlığını ararken,Bayezid’in ilginç,kışkırtıcı ifadelerini takip edebiliyor,hatta onları anlayabiliyordu. Bazı anlarda yaratılanın yaratıcı karşısında hissettiği derin alçalmayı tüm ruhuyla algılıyordu.Bazen de ruhunu neredeyse yıldızlara ulaşabilecek kadar genişletebildiğini hissettiği,başka anlar yaşıyordu.Bu anlarda yok edilemez,ebedi bir varlığa ulaştığını düşünüyor,kendisini sonsuz büyüklükte hissediyordu.Bu olay kendi özünü bulmak mıydı? Tanrıyı bulmak mıydı?Yoksa bilginlerin haklı olarak lanetlediği gibi tam bir bencillik,sınırsız ve engelsiz bir kendini beğenmişlik miydi?Bu ruh halini yaşadıktan sonra başka birini sevmek mümkün olabilir miydi?Tanrıyı sevmeye devam edebilir miydi?Günlük hayatta kesin çizgilerle birbirinden ayrılan iki kavram ,idrak ve aşk,burada iç içe geçmiyor muydu? Hallac henüz bu soruların cevabını veremiyordu.Tümüyle içine kapandığı günlerde bu sorular onu sıkıştırıp durdu ve daha sonra kurtulması mümkün olmadı.Bağdat’a dönüp Cüneyt Hoca ile Bistami’ nin görüşlerini tartışmaya karar vermişti.Böylece ilerleyen günlerde belki de insan vücuduyla da birleşmesi mümkün olan ilahi ve insani aşkı,gerçek cümleler yerine kaçamak cümlelerle de olsa anlatmaya başladı.Sözü daima Basralı Rabia’ya getiriyordu,çünkü onun duygu ve düşüncelerinin de benzer konular etrafında döndüğünü biliyordu.

Hallac sonunda Bağdat’a dönmeye karar verdi.Hallac Bağdat’a döndü ve hocasının talebeleri arasında yerini aldı.Cüneyd Hoca oldukça sevinçliydi.Kısa sürede Hallac yeteneği ve ruhsal yaşantılara olan açıklığıyla onun sağ kolu olmuştu.Yaptığı ilk Hac ziyareti sonrası hocasıyla arasının her geçen gün açılmasına sebep olan bitmez tükenmez tartışmalara girmeye başlamıştı.Bir gün “Allah’ta yok olma” üzerine şiddetli bir tartışmaya tutuştular.Cüneyd Hoca “Ben bu aşamaya henüz ulaşamadım”diye itirafta bulundu. “Kendim üzerinde daha fazla çalışmalıyım.Bir yandan da yok olma kavramı hakkında bir takım yanlış tasavvurlara kapılıp kapılmadığımızı düşünmüyor değilim.eskilerin bize bıraktığı yazıları doğru kavrıyor muyuz acaba ?” Hallac , Hoca ’ya “Söylediklerini açıklar mısın ?” diye seslendi. Cüneyd Hoca önce bir noktaya yoğunlaşmanın ve Tanrıyı düşünmenin farklı yöntemlerini anlattı.Ama bu yöntem üzerine şüphelerini de gizlemedi.Tanrı ile yarattıkları arasında çok uzak bir mesafe olduğunu söyledi.Kuran’da olan bu tasvirin de diğerleri gibi sadece bir tasvir olduğunu düşünüyordu.Dindarlığın “Tanrı da yok olmak” nın en yüksek derecesi olduğunu ifade ediyordu.Hoca’ya birkaç talebe ve Hallac ”Hedefe ulaşmak mümkün değilse,bu yolda yürümenin ne anlamı var?”diye itiraz ettile . “Allah’tan başkasını düşünmemek gibi bir anlamı var !” . “Peki ya bu hedefe ulaşmak gerçekten mümkünse?”diye atıldı Hallac Mekke’de başından geçenleri Hira Mağarasında öğle yoğun şekilde Tanrı ’nın pırıltısının içini yakıp kavurmaya başladığını .Peygamber ve Musa Peygamberin bu pırıltıyı nasıl içlerinde hissettiğini anlatırken. “Dikkat et!” diye bağırdı Cüneyt Hoca.”Dilinde sakın! Küfre düşüyorsun.!” Hoca bu karışıklık ortamında öğrencilerinin coşku ve taşkınlığa eğilimleri olmasını istemiyor,dizginleri sıkı tutmayı istiyordu.İlerleyen günlerde bir gün yine Tanrı, İnsan ,Yaratan , Yaratılan arasındaki sonsuz büyüklükteki mesafeden söz edilirken Hallac’ın ağzından “Ben ilahi sevgiliyi kavradım! Ben yaratıcı gerçeğim !” Sonra sözlerini büyük bir heyecanla bir kez daha tekrarladı. “ENEL HAK ! ENEL HAK !” .Derslikte kısa süreyle sıkıntı veren bir sessizlik yaşandı.Talebelerden birkaçı utançtan başlarını öne eğdiler.Hoca’ nın yüzüne bakacak cesarette değildiler.Onun öfkesinden korkuyorlardı. “Bir kez daha söylüyor ve teyit ediyorum”dedi. Hallac .Sözleri sessizliğin içine kırılan cam parçaları gibi düşüyordu.”Onun acımasına ortak oldum.Tüm aşmalardan geçtikten sonra ruhumun perdesi yırtıldı ve O bana açılmasını layık gördü.Böylece onun içinde yok oldum ve O beni tümüyle doldurdu.Onun varlığı bana kendisini benim içimde gösterdi ve ben de Ona kendimi gösterdim.Böylece O benim içimde kendisini tanıdı.Fakat insan olmakla Allah olmanın aynı şey olabileceğini düşünenler yanılmaktadır.Bu düşünceyi taşıyanı yanlış yöne sürükleyen en şeytanın ta kendisidir.Buna rağmen az önce söylediğimi bir kez daha tekrarlıyorum :BEN YARATICI GERÇEĞİM!”Bir anda talebeler heyecanla bağrışmaya başladı.Hllac kalabalık arasından kendini zor dışarı attı. Cüneyd Hoca’nın arkasından bağırdığını duyuyordu;”Küfürlerine devam edersen günün birinde darağacında öleceğin muhakkaktır!” Hallac,bunu hocasının söylediğine inanmak istemedi ve yanlış anladığını düşündü.Bu olay kısa zamanda tüm Bağdat’a yayılmıştı.Kati Çarşısı’nda dolaşırken onu gördüklerinde önünde saygıyla eğiliyorlardı.Ama kulaktan kulağa bu büyük küfrünü dile getirip getirip “Tanrı Sarhoşu” olarak dile getiriyorlardı.Cüneyd Hoca’nın talebesi ona katılmıştı ve sayıları her geçen gün artıyordu.Bir süre sonra Ebu Bekir Şıbli ona Tanrıya ulaşma yolunda kendisine kılavuzluk etmeye hazır olup olamadığını sordu.Kısa sürede Şıbli,onun en iyi talebelerinden ve en yakın dostlarından biri oldu.Halk bunu kısa etse de siyasiler Bağdat’da bu türden insanlar olsa da tepki gösteriyorlardı.Sade birer keten giyen fakirlikle geçinen bu adamların sayısı her geçen gün büyüyor ,gittikleri her yerde varlıkları ilgi çekiyordu.Din alimleri ve Sufiler onun hakkında ; “İsmaililere mi katılmıştı?” , “O bir asi mi?” diye düşünüyordu.Hallac ise diğer Sufilerle arasında fark olduğunun bilincindeydi.İlahi sevgilinin kendisine biçtiği rolde büyük zorluklar ve azaplar olduğunun farkında idi.Hallac ile Cüneyd Hoca’nın ilişkileri hiçbir zaman tam anlamıyla kopmadı.Bu halife şehrinde Hallac her geçen gün bunalıyor,bitmek tükenmek bilmez işgüzarlık, sapkınlık, zevksizlik ve bezirganlıklardan sıkılıyordu.Kalabalıkların kendinden başka hiçbir şeyle ilgilenmediği bu şehirden uzaklaşmak istiyordu.Tekrar yollara düşmeyi,tüm uygarlıkların beşiği olan doğuya gitmeyi arzuluyordu.Hallac ilk olarak yakından tanıdığı Basra’ya gitti.Orada Arap Denizi’ne açılan güneye Makiya Adalarına dek giden bir kaptanla tanıştı.Kaptana kendisini gemisine alıp almayacağını sordu.Kaptan onu İndus Nehri’nin denize döküldüğü yer olan Sind’e götürebileceğini söyledi.Hallac’ dan yolculuk ücretini peşin aldı.Hareket gününü belirtti.Hallac o gün onunla denize açıldı.Hint Ülkesi’ni sulayan Ganj ve Brahmaputra gibi İndus Nehri de, bu coğrafyada Pencab , Multan ve Sind’i sulamış oranın asırlar boyu prens ve krallarını büyütmüş ve onların yok oluşunu görmüştü.Brahmalar tarafından yönetilen bu insanlar arasında İslam hızla yayılıyordu.Müslümanlar bu bolluk ülkesine akın ediyorlardı.Bu bölge efsane olmuş Hızır’ın adıyla anılıyordu.Hallac Hindistan’a gitmeye karar verdi.Uzun bir yolculuktan sonra İndus Irmağına ulaştı.İndus’un aşağı bölgeleri İslam’la yeni tanışıyordu.Müslümanların olduğu bir köye yerleşti.Bu köye yakın bir Hindu tapınağını ziyareti sırasında bir arhatla tanıştı.Kendisi gibi uzun yıllar çalışmış bu çömlekçi ustası artık kendini bu tapınağa hizmete adamıştı.Tanrı dostu olup Tanrıya ulaşmaya çalışıyordu.Hallac onunla tanrının çokluğu üzerine konuşup,onu tek bir Tanrının varlığına inandırmak için zorlarken aslında bir çok tanrısı olan bu inancın bir bütünün parçaları olan Tanrılar oluştuğunu, ancak bu bütüne Brahman adı verildiğini öğrendi.Şunu anladı ;başka şekilde de söylense aslında söylenenler kendi dost ve hocalarının söylediği sözlerdi.Kendi kendini dine vererek ve meditasyon yaparak tanrının birliğine ulaşmaya çabalıyordu.O an İsmaililerin inançların dış kabuklarınıyla özlerinin birbirinden ayrılması gerektiğini düşüncesinin doğru olduğunun farkına vardı. Hallac Sind ülkesinde birkaç hafta daha durup ,vaaz verdi onların müziklerine ve ritüellerine eşlik etti .Hallac Horasan’ın taşlı düzlüklerine Turfan Bozkırı içinde yaptığı yedi günlük yolculukla peygamberin söylediklerini kayıtsız şartsız kabul etmedikleri için ikiyüz yıl önce İran ve Irak’tan ayrılmak zorunda kalan, “Mürfet”lerin öğretilerine vakıf olmak için her şeyi göze alarak bu yolculuğa çıkmıştı.Burada Orta Asya’nın Maveraünnehir Bölgesi’nde Turfan’ın Hoca ve İdikut şehirlerinde İslam dinine inananların sayısı azdı.Burada bir tacirin evine yerleşti.Evine yerleştiği bir Türk olan Murad aynı zamanda bir Sufiydi.Turfan Bölgesinin en bilge adamı olan Uygur Türklerinden Tuğrul’la tanıştı.Tuğrul bu bölgede Uygur yazısıyla dersler veriyordu.Geniş bir kütüphanesi vardı.Farsça biliyordu ve Kuran’ı da okumuştu.Onunla Mani Dini hakkında ve onun düşünceleri hakkında sohbetler etti.Uygurlu Tuğrul; “Dünya insanını yaratan dünya nesneleridir.Yiyecek,içecek ,mal-mülk ,değerli oldukları söylenen nesneleri elde etme çabası ve fakat özellikle de türünün devamı için içimize tohum atarak maddevi dünyanın asla yok olmamasını sağlayan phallus hayvanı.Bunların yardımıyla dünya sahte ışıltısı ile insanın gözünü kör eder,ruhunu çürütür ve onu tanrısal kaynağından uzaklaştırır.” dedi.Hallac özellikle biz sufiler ruhsal mükemmeliyete ve idrake ulaşmaya çabalarız.Fakat bunu yaparken dünyayı hor görmemek için azami çaba sarf ederiz.Gerçi aramızda dünyanın çürümekte olan bir leş parçası olduğunu düşünen dervişler de var ve ben de geçmişte geçici olarak onlardan biriydim.Fakat hiçbir Müslüman bu düşünceye değer vermemelidir. “Çünkü dünyanın tanrısal işaretlerle dolu olduğunu ifade eden Kuran ‘a ters düşer bu düşünce.Kutsal kitapta dünyanın Tanrı tarafından yaratıldığı ve gelip geçici olduğu gözüyle bakarız.” Uygurlu Tuğrul “O halde kötülüğün kaynağı nerededir.Bunun dünya olmadığını söylüyorsun .Yoksa insanoğlu kötülüğü cennetten çıkarken beraberinde mi getirdi.

Hallac ; “Hayır kötülüğün dünyevi olduğu doğrudur.Fakat insanlar bu kökleri farklı biçimlerde kullanabilirler.Bu tıpkı ilaç olarak kullandığımız maddelere benzer.Kararından biraz fazla olarak kullanabilirler.Bu tıpkı ilaç olarak kullandığımız maddelere benzer.Kararından birazcık fazla kullanıldıkları takdirde bile ölümcül olabilirler.Burada belirleyici olan sadece ölçüdür.”

Tuğrul “Tüm iyiliklerin kaynağının Tanrı olduğunu söyledin.O halde nasıl olur da kendi yarattıklarına böyle zalim işkenceler uygulayabilirler? Dünyayı tüm felaket ve yıkımlarıyla birlikte Tanrıdan ayırmak,onu bu işlerden uzak tutmak daha akıllıca değil midir?Mani inancında da bizlere göre Tanrı hiçbir şekilde kirletilmeyecek ve lekelenmeyecek bir saflıktan ibarettir.”

Hallac bu sohbetten sonra şunları düşündü:

Kimsenin sorumlu olmadığı bir talihsizliğin açıklaması var mıydı ,varsa neydi? Tanrısal adalet ve iyilikle nasıl bağdaştırılabilirdi?Rasyonalist mutazileler bile bu meseleyi bu güne kadar açıklığa kavuşturmamışlardı.Uygur,dünyayı Tanrıyla ilgisi olmayan bir cehennem dönüştürüp kendince meseleyi çözmüştü.Bu düşünce şiddetle ret edilmeliydi.”

Hallac,Türkistan’da Maniheist ve Müslümanlar arasında aylarca kaldı.Farklı diller konuşan ve farklı geleneklere sahip olan bu insanlardan bilgi dağarcığına büyük katkılar sağladı.

Hallac bu süre içinde Turfan Bölgesi’nde dolaşırken Sarı Lokman çetesinden haydutlarla karşılaşır. Onu soymak isteyen haydut,bütün parasını ister.Hallac ”Hiç param yok” der.Haydut onu öldüreceğini söyler.Hallac “Hiçbir şeyim yok.Çünkü ben Tanrı dostlarından biriyim ,sahip olduğum tek şey ruhum ve vücudumdur.Fakat bunlar bile bana değil,her şeyin yaratıcısı Tanrı’ya ait .Beni öldür,böylece büyük sevaba girersin,çünkü emaneti sahibine iade edebilirim” der.Haydut, onun kutsal bir adam olduğunu anlar.Pişmanlık belirtisiyle kaderinin onu böyle haydut yaptığını anlatır.Hallac “Kuran bize emanet edilen yaşamı kendi ellerimize almamızı ve Tanrısal yasalara göre idame ettirmemizi emreder.Tanrı hiçbir halkın kaderini değiştirmez ,eğer ki o halk kendi kaderini değiştirmezse !” Haydut büyük pişmanlık ve üzüntü görüntüsüyle onu hemen bırakır. Hallac Türkistan’da aylarca kaldı.Uygur yazısını öğrendi.Tuğrul ve arkadaşlarına Arap harflerini öğretti Bağdat’taki Şıbli ile mektuplaştı.Hallac artık şu fikri iyice benimsemişti: Bilgelik yolunda adım atmayan bir mümin ’e zerre kadar değer verilmemesi gerekirdi. Hallac ayrıca :“İslam’ın Tanrıya yakaran ve ruhlarını arındırmaya çalışan diğer insanların inançlarından çok farklı olup olmadığına kendi kendine sormaya başlamıştı.Hindistan’da rastlandığı bu dinsel çeşitlilik ile şimdi de Türklerin karış karış gezdiği topraklarında da karşılaşıyor,bu çeşitliliğin kaynağını ise takdir-i ilahi de değil ,insan ruhunun zenginliği ve derinliğinde görüyordu.Uygurlu Tuğrul’dan Türkistan metinlerini, Babil Peygamberlerinin düşünceleri ve Mani düşüncesini öğreniyordu.Merv ,Semerkand,Horasan ve Nişabur’a hayran kalmış bir şekilde iki yıl sonra yurduna döndü.Bağdat’a döner dönmez şehrin pazarlarını gezmek,o coşkuyu izlemek için Kati Çarşısına gitti.Bunu sık sık yaparak orada bulunan tacirlere ve insanlara “Savulun,Allah’ın budalası geliyor” yada “Öldürün beni ,ilahi sevgiliye kavuşmak istiyorum”diye bağırıyordu.İnsanlar ,onun delirdiğini düşünse de Ondan çekiniyorlardı.Hallac günlerden bir gün , Cuma namazından sonra Kati çarşısına dolaşmaya çıktı.Çarşı yarı kapalı yada seyrek seyrek dükkanlar açıktı ancak fakirlere dağıtılan yemekten almak için çarşıya gelmiş halktan kimseler vardı.Hallac elinde zinciriyle kara bir köpekle insanların içine daldı.Yemek sırasına girerek sırasını beklemeyen başladı.Sıra kendine gelince aşçı ona sordu; “Az mı çok mu yemek istersin ?”.Hallac “Bana istediğin kadar çorba verebilirsin .” “Çorba bana et ise yanımdakine” diye köpeği gösterdi.Aşçı “Senin bir köpeğin var ve şu leziz eti ona vermek istiyorsun,öyle mi? Neden eti kendin yemiyorsun.Bilmiyor musun köpeklerin temiz olmadığını bire mecnun “ diye seslendi.Hallac “Tam da bu yüzden yapıyorum işte Yanımdaki köpeğin ismi Nefs’tir.Ve benim temiz olmayan yanımı temsil eder,eti ona ver.” dedi.Adam anlamaya çalışan gözlerle bakıyor,halk ise olayı merakla izliyordu.Hallac sözlerine devam etti; “Tanrıya ulaşmak için manevi olarak bu dünyadan ayrıldığında, olacak aşırılıklardan kaçınmam ve idrak yolundan yürümem gerekir.Benim kara köpeğim Nefs bana nefsimin her fırsat bulduğunda beni etkisi altına almaya çalıştığını anlatır.Bunu engellemek de dua ve namazdan ziyade biz Sufilerin yaptığı gibi ,irademizi aşırılıklardan arındırma ile etkili olabilir.Normalde nefsim beni itaat altına almaya çalışır.Oysa şimdi ben onu itaatim altına aldım.İnsanın nefsiyle yaptığı mücadele bile belli sınırlara sahiptir.Yanımda dolaştırdığım kara köpek işte bana bunu hatırlatır.O köpek ,benim kötü tarafımdır,benim kötü benliğimdir.” İnsanlar onu sessizce dinlemiş ve biraz korkarak biraz mecnunluğuna acıyarak ona bakmışlardı.Aşçı irkilerek “Ne demek istediğini anladım” dedi.Eti köpeğin iki bacağının arasına attı.Köpek bir lokmada eti yuttu.Hallac tekrar halka dönüp “Eti nasıl silip süpürdüğünü gördünüz mü?İtaat altına almayı başaramadığınız takdirde,sizin nefsiniz de böyle davranacaktır”dedi.

Hallac Abbasi devletinin içinde bulunduğu siyasi ve ekonomik bunalımı çok iyi biliyordu.Kati çarşısında gezinirken sadece dini konularda sohbet etmiyordu.Devletin her gün daha fazla vergi alması,politik süreç ve fakirler ile zenginler arasında giderek derinleşen uçurumun sosyal gerilimin artmasına ,kanlı ayaklanmalara sebebiyet vereceğini söylüyor artan tarikatlara her gün daha da güçlenen Hz.Ali taraftarlarını ve diğer gurupları biliyor .Özellikle Caferi Sadık ’n büyük oğlu İsmail’i yedinci İmam ilan eden Şiilerin neler istediğini biliyordu.Çarşıdaki tacirlerle sohbetinde şunları söylüyordu; “Yönetim adil olmak zorundadır.Dini hukuk okulları arasındaki huzursuzluk ancak fakirlik ve sefalet içinde bulunanların da dikkate alınması ve dinlenmesi durumunda sona erebilir.Fakat tüm dünyadan gelen malları büyük karlar karşılığında satan siz tacirler bunu anlamakta güçlük çekebilirsiniz.” Halac’ın bu sohbetlerine sarayın baş mabeyincisi Nasr El Kaşuri adlı bir soylu da katılıyordu.Nasr dini ve felsefi meselelere ilgi duyuyordu.Fakirlere sık sık kendi özel kasasından para yardımında bulunuyor yada Halife El Muktedirin annesi Valide Sultan Şaghab’ı saray hazinesinden sadaka dağıtmak için yardım etmeye ikna ediyordu.

Yine bir gün Kati Çarşısında sokakta raks ederek geçen Halac’ı görenler ,kara köpeğini sordular.Hallac “Bugün onu başkasına verdim.Artık ona ihtiyacım kalmadı.İlahi aşkın sırrı bana malum oldu.Ey ! çarşı sakinleri Sevgilim benim içimde oturuyor.Sevgilim olan O benim .Ve sevilen olan ben, O’ yum.” diye seslendi.

Hallac’ın ünü her geçen gün artıyordu.Granada ,Kurtuba,Marakeş gibi İslam Ülkelerinden onun derslerini dinlemeye gelenler oluyordu.Halk arasında O’nun bu “aşırıcılara” benzeyen görüşlerinin duyulması,Türkistan’dan garip mektuplar aldığı söylentisi,siyasilerin dikkatini çekiyordu.Halife El Muktedir’in annesi Valide Sultan Şaghab ülkede çıkan huzursuzluklar,ülkenin geleceği ve oğlunun iktidarının geleceğinden duyduğu kaygıları yüzünden sıkıntıdaydı.Bütün ilaç tedavileri boşa çıkmıştı.Huzur arayışı içindeyken, saraydan Baş mabeyinci Nasr El Kaşuri ‘nin tavsiyesi ile Hallac saraya çağrıldı.Valide Sultan onun huzur veren sohbetleriyle kısa sürede iyileşti.Ama saray içinde kendisine tepkiler daha da artmıştı.Hallacı sevmeyen ve onun siyasi nüfuz sağlayacağını düşünen din adamları onun devlet içinde çıkan huzursuzlukları kaynağı olan İsmaililerle bağlantısı olduğunu, Türkistan’dan garip mektuplar aldığını bahane göstererek tutuklanmasını istediler.Suçlamalar “büyücülük” ve “Hak yolundan ayrılma” olarak gösteriliyordu .Hallac bu haberi Nasr El Kaşuri’ den almış ama suçlamalara cevap vermemişti.Ama onu suçlamalar değil en yakın arkadaşlarının ona sırt çevirmesi üzüyordu. Şibli’yi bile kendi tarafına çekmek için ikna etmek zorunda kalmıştı.Sessizce Bağdat’ı terk etti,baba yurdu Huristan Bölgesine döndü.Hallac henüz ölmeyi düşünmüyor,fikirlerini yaymaya devam etmek istiyordu ki ,Hallac yakalandı ve zindana atıldı.Din adamlarının muhalefetine rağmen Şaghab’ın desteği ile kendisine yazması için malzeme sağlandı.Uzun süreden sonra Hallac bütün düşüncelerini şiirlerine aktarmak için uğraşıyordu. En büyük eseri “Tavasin”i burada yazdı.

Bütünümle bütün sevgini sardım.

Sanki içimdesin ,Ey Mukaddesim

Yönelir de kalbim bazen gayrına

Korkuyla titrerim,tutulur sesim

Ürpererek yine dönerim sana

Anlarım!Sen yoksan,kimsesiz kaldım!

Şimdi ben uzakta yapayalnızım.

Hayat mahpesinde bitmiyor sızım

Yüce Mevla,şudur senden niyazım

Bu hapiste çağır beni yanına

(Hallac-ı Mansur ve Eseri ,Yaşar Nuri Öztürk

Yeni Boyut ,İstanbul 1997.4 Baskı Sayfa :383-384)

Aklım sana hasret duymadan

Güneş ne doğar ne de batar

Her bir sözümün anlamı sen olmadan

İnsanlarla konuşmayı aklımdan geçiremem.

Suretini camın içinde bulmadan

Bir bardak su ile susuzluğumu dindiremem

Sana dair düşüncemle birleşmeden

Üzgün veya neşeli,soluk bile alamam

“Aşk için yanarken

Edindiğim kanatlarla

Uçup gideceğim ışığa doğru

Hiçbir gözün bakamadığı”

Gustav Mahler ,II.Senfoni .

Sonunda Hallac Miladi takvime göre 922 yılının 26.Mart günü,Hicri Takvime göre Zilhicce Ayı’nın24.günü Bağdat’ta uzun işkencelerle çarmıha gerilerek öldürüldü.Ölmeden son sözleri,kendi düşüncelerini toplanan halka aktarmak için sarf ettiği sözlerdi.Ağzından en son şu sözler döküldü;

“Sevgilim,yüce gerçeğe ulaşmaya gidiyorum .”

Cesedi tanınmayacak halde uzun süre idam sehpasının üzerinde kaldı.Söylentiye göre;kızının Hallac’ın küllerini Dicle Nehri’ne savurduğu söylenir.Ayrıca Ezidiler bunu bir kızın içtiğini ve kendi peygamberlerinin böyle doğduğunu iddia ederler.

Dizgi:Duygu Çalışkan

Kaynaklar:

Giriş Yazısı

1)Bilim ve Gelecek Yıl :2004 Sayı :5

Eski Doğu’ da ütopya,bir ütopya mı? Ender Helvacıoğlu Syf:15

2) age syf:15

3)age syf:16 (Aktaran Harro von Senger ,Savaş Hileleri –Strategemler 2,Çev:Metin Özbalta Anahtar Kitaplar Kasım 2003 s.17)

4)age syf: 17

5)age syf:19

6) Bilim ve Gelecek Yıl:2004 Sayı:5

13.Yüzyıl Anadolu devriminde ütopik yaklaşım ve uygulamalar Ömer Tuncer Syf:30

7)age syf:32

8) age syf:32-33

Hallac_ı Mansur

1) Bağdat’ta Ölüm Hallac-I Mansur

Wolfgang Günter Lerch Yurt Yayınları Çeviri : Atilla Dirim

2) HallacıMansur Tavasin “Enel Hak” Çev.Yaşar Günenç

Yaba Yayınları 2.Basım Ocak 2001

3)Hallacı Mansur Louis Massıgnon (Anadolu Aleviliğinin

Felsefi Kökleri Derleyen :Prof.Dr.Niyazi Öktem Ant Yayınları

4)Türklerin Kültür Kökenleri Ergun Candan Sınır Ötesi Yayınları

3.Baskı Kasım 2002 İstanbul

5) Hallac-ı Mansur ve Eseri ,Yaşar Nuri Öztürk

Yeni Boyut ,İstanbul 1997.4 Baskı Sayfa :383-384

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir