mehmet özgür ersan
Giriş
İslam düşüncesinde kıyamet olgusu, yalnızca metafizik bir son değil; insanın sorumluluklarını hatırlatan bir hakikat olarak değerlendirilir. Kur’an’daki kozmik kıyamet tasvirleri, Alevi-Bektaşi öğretisinde sembolik bir anlam kazanarak “nefsin kıyameti” şeklinde yorumlanır. Bu çalışmada Kur’an ayetleri ile birlikte Buyruk, Makalat, Vilayetname ve tasavvufi şiirler üzerinden kıyamet anlayışı ele alınacaktır.
1. Dabbetü’l-Arz’ın Çıkışı
Neml Suresi, 82. ayet:
“Kendilerine söylenen başlarına geldiği zaman, yerden bir çeşit hayvan çıkarırız ki, o onlara, insanların ayetlerimize kesin olarak inanmadıklarını söyler.”
Klasik İslam yorumlarında Dabbetü’l-Arz, yeryüzünden çıkacak bir mahlûk olarak kabul edilmiştir. Alevi yorumunda ise bu varlık, insanın vicdanında açığa çıkan ilahi hakikattir. Buyruk’ta şöyle denir:
“İnsanın kendi nefsi bir ejderhadır; hak yoluna girmeyen, gönlünün dabbetini susturamaz. Hak yoluna giren ise gönlündeki ejderhayı hizmete bağlar.”【1】
Bu ifade, Dabbetü’l-Arz’ın bir dışsal varlık değil, içsel vicdan ve hakikat sembolü olduğunu göstermektedir.
2. Kozmik Tasvirler ve İnsanın İç Dünyası
Kur’an’da kıyamet betimlemeleri; göklerin yarılması, yıldızların dökülmesi, dağların pamuk gibi savrulması (Mürselât 8-11; Abese 33-42; Hakka 13-18) gibi sahnelerle aktarılır.
Vilayetname-i Hacı Bektaş Veli’de ise bu durum manevi bir anlam kazanır:
“Hak yoluna giren talibin dağı dağ olmaz, denizi engel olmaz. Onun dağı nefsi, denizi tamahıdır. Hakikati bulan, gönlünün dağını düz eder, denizini kurutur.”【2】
Burada Kur’an’ın kozmik kıyamet anlatısı, Alevi-Bektaşi geleneğinde insanın içsel kıyameti, yani nefsin dağ gibi engellerinin yok edilmesi şeklinde yorumlanır.
3. Kıyametin Bilinmezliği ve “Sır”
A’raf Suresi, 187. ayet:
“Kıyametin vaktini Allah’tan başka kimse bilmez.”
Bu ifade Alevi irfanında “sır” kavramı ile örtüşür. Makalat’ta Hacı Bektaş Veli şöyle der:
“İlim üçtür: şeriat, tarikat, marifet. Bunların ötesinde bir sır vardır ki, o yalnızca Allah’a ve O’nun dostlarına malumdur.”【3】
Kıyametin bilinmezliği, insanın haddini bilmesi gerektiğini vurgular. Alevi yorumunda bu, gönülde hakikatin ansızın zuhur etmesine işarettir.
4. Hesap ve İlahi Adalet
İbrahim Suresi, 47-51. ayet kıyamet gününde göklerin ve yerin değişeceğini, herkesin Allah’ın huzuruna çıkacağını bildirir.
Buyruk’ta bu hesap “Dar-ı Mansur” metaforu ile açıklanır:
“Her talip Mansur gibi dara durur, kendi ikrarını verir. İkrarında duran kurtulur, ikrarından dönen hesabını veremez.”【4】
Dolayısıyla kıyamet, sadece evrensel bir mahkeme değil; bireyin kendi ikrarı ile yüzleşmesidir.
5. Tasavvufi Nefeslerde İçsel Kıyamet
Alevi-Bektaşi şiirinde kıyamet, gönlün hakikatle dolmasıdır. Niyazi-i Mısrî şu nefesiyle bunu ifade eder:
“Bir zaman gele ki, sur içre sur olur,
Dağlar taşlar eriyip nur olur.
Gönül şehrinde kıyamet kurulup,
Her nefeste Hak görünür olur.”【5】
Burada kıyamet, dış dünyadaki felaket değil, insan gönlünde Hak ile buluşmanın sembolüdür.
Sonuç
Kur’an’daki kıyamet tasvirleri ile Alevi-Bektaşi klasiklerinin öğretileri birlikte düşünüldüğünde, kıyamet hem kozmik hem de içsel bir hakikat olarak karşımıza çıkar. Dabbetü’l-Arz vicdanın sesi, sur’a üfürülmesi gönülde hakikatin zuhuru, dağların yıkılması nefsin kibir ve gururunun yok olmasıdır. Alevi irfanında kıyamet, gelecekte yaşanacak bir felaketten çok, insanın her an kendi içinde tecrübe ettiği bir dönüşümdür.
Mehmet Özgür Ersan Abdal Yesari
Kaynakça
1. Buyruk, Şeyh Safi Buyruğu, İstanbul: Ant Yayınları, 1998.
2. Vilayetname-i Hacı Bektaş Veli, haz. Abdülbaki Gölpınarlı, İstanbul: İnkılap Yayınları, 1995.
3. Makalat, Hacı Bektaş Veli, çev. Esad Coşan, Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1986.
4. Buyruk, Şeyh Safi Buyruğu, s. 72.
5. Niyazi-i Mısrî Divanı, haz. Abdülbaki Gölpınarlı, İstanbul: MEB Yayınları, 1965.
